محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )
152
فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )
بخس - [ بفتح باء و سكون خاى معجمه ] پژمرده و فراهم شده را گويند از زحمتى يا از سببى ديگر . مثالش شمس فخرى گويد : بيت چون جان ندهد دشمن اين شاه ببدروز * زينسان كه دلش گشت ز آسيب فنا بخش و در تحفه بمعنى عشوه و گداز و رنج نيز آمده و بمعنى مزروع بىآب حاصل آمده نيز باشد . و پوستى كه تبش آتش به آن رسد و چين چين « 1 » شود ، گويند بخسيد و به عربى بمعنى قيمت اندك باشد . برس - [ بضم باء و سكون راى مهمله ] ثمر سرو كوهيست و ورس نيز گويند . كذا فى المؤيد . بس - [ بضم باء ] سيخى كه كباب بر آن كشند و بلسك نيز گويند و به عربى سفود « 2 » خوانند . [ بفتح سين مهمله و ضم فاء ] . بررش - يعنى بپرس « 3 » . مثالش شاه ناصر خسرو فرمايد : بيت بررس كه چه بود نيك آن اسما « 4 » * منكر بدروغ عامه و غوغا و اديب صابر نيز فرمايد : بيت گر نيست مر ترا ز دل و صبر من خبر * بررس ز چشم مست « 5 » و ميان نزار خويش بوس - بمعنى بوسه باشد . مثالش شمس فخرى گويد : شعر شهنشهى كه فلك از براى حشمت خويش * دهد ز راه ادب خاك درگهش را بوس و بمعنى بوسنده . و امر ببوسيدن نيز آمده . بلوس - [ بلام . به وزن عروس ] شخصى را گويند كه بچرب سخنى « 6 » مردم را از راه برد . مثالش شمس فخرى گويد : شعر بچابلوسى خود را همى كند بركار * ولى نكو نبود كار چاپلوس و بلوس « 7 » بلكس - [ بكسر باء و كاف و سكون لام ] سر ديوار باشد . و بجاى [ باء نون « 21 » ] نيز آمده . بيوس - [ بياى حطى ، به وزن عروس ] طمع و اميد باشد به چيزى از هر نوع كه باشد . مثالش حكيم انورى گويد : بيت گربهء به بيوس نتوان بود * هم درين بيشه بود « 8 » شير عرين و هم او « 22 » فرمايد : بيت به بيوسى از جهان دانى كه چون آيد مرا * همچنان كز پار گين كردن اميد كوثرى و ابن يمين نيز گويد : بيت هر كرا همت بلند بود * راه يابد به منتهاى بيوس و در نسخهء حليمى بمعنى تواضع و چاپلوسى نيز آمده . باذغس « 9 » - [ به سكون ذال معجمه « 10 » و كسر غين ] مخفف باذغيس مرقوم - و در تحفه بمعنى بادگير باشد . بالبوس - [ به سكون لام و ضم باء ] در نسخهء ميرزا ولايت قندهار باشد . برنوس - [ به راء مهمله و نون ، به وزن افسوس ] و برونوس « 11 » هر دو در نسخهء ميرزا
--> ( 1 ) « س » : وجين جين ؛ « ب » : چين چين . ( 2 ) « س » : سقود . ( 3 ) « س » : پىرس . ( 4 ) « س » : بررس كه چگونه بود نيك از آن اسما ؛ « ن » : بنگر . . . از آن اسما ؛ « ب » : . . . از آن اسما . ( متن از ديوان ناصر خسرو چاپ تهرانست ) . ( 5 ) « س » : تنك . ( متن از « ب » است ) . ( 6 ) « س » : بجرب . . . ؛ « ب » : . . . سخنى را . ( 7 ) « س » : چاپلوس بلوس ( متن از « ن » است ) . ( 8 ) كلمهء بود در « س » نيست . ( 9 ) اصل : بادغس . ( 10 ) بجز « ن » : دال مهمله . ( 11 ) « س » : برنوس . ( 21 ) يعنى : نلكس . ( 22 ) يعنى : انورى .